Bazen bir şehrin ortasında, bazen ıssız bir yolun kıyısında, bazen de çoktan kurumuş bir ırmağın üzerinde karşımıza çıkarlar: taş köprüler. Toprağa güçlükle tutunan bu sessiz yapılar, biz fark etmeden yanlarından geçip giderken zamanın bekçiliğini sürdürür. Çoğunu artık kullanmıyoruz; yine de onlar unutulmuşluklarına ve bakımsızlıklarına rağmen ayakta kalıyor, efsanelerini anlatmaya devam ediyorlar.
Bu yazıda, eski görkemlerine döndüremediğimiz taş köprülerin ardında yaşayan anlatıların izini süreceğiz. Kimi korkuyla, kimi uğursuzlukla, kimi de kutsallıkla anılan bu köprüleri dinlemek için taşlara kulak vereceğiz.
Anadolu’nun bazı köprüleri korkutucu görüntüleriyle, bazıları ise çevrelerinde anlatılan ürpertici olaylarla hafızalara kazınmıştır. Zamanla efsaneye dönüşen bu anlatılar köprülerin adlarına da yansımış; Anadolu halkı gizem ve korkuyla ilişkilendirdiği yapılara “Şeytan Köprüsü” demiştir.
Batman’ın Sason ilçesindeki tarihî bir köprü, görüntüsüyle halkı korkuttuğu için Şeytan Köprüsü adını almıştır.Konya’nın Selçuklu ilçesinde, bir vadinin içinde yer alan dar ve yüksek köprü Şeytan Köprüsü ya da Gavur Köprüsü adıyla anılır. Bir rivayete göre köprünün mimarı, yapıyı belirlenen sürede tamamlayamayınca şeytanla anlaşır. Köprü zamanında biter; ancak mimar bu anlaşmanın sonunda her şeyini kaybeder. Bir başka söylenti ise adın köprünün geçilmesi güç yapısından geldiğini anlatır: Köprü o kadar zordur ki şeytan bile üzerinden geçerken zorlanır.
Adıyaman’ın Kâhta ilçesindeki Memlük Köprüsü de aynı şekilde Şeytan Köprüsü olarak anılır.
Van’ın Muradiye ilçesindeki Şeytan Köprüsü’nün adı ise görüntüsünden değil, trajik bir rivayetten gelir: Anlatıya göre köprüden geçmekte olan bir düğün alayı aşağı düşmüş birçok insan hayatını kaybetmiştir.
Şeytan köprülerinin yanı sıra köprü altları da genellikle uğursuz sayılmış ve cinler gibi varlıkların bulunduğu yerler olarak kabul edilmiştir.
Bazı köprülerin ayaklarının altına, köprü zarar gördüğünde yeniden yaptırılabilmesi için altın gömüldüğü rivayet edilir. Bu yüzden birçok köprü de definecilerin gazabına uğramıştır.
Taş köprüler yalnızca korku ve uğursuzluk anlatılarının mekânı değildir; bazılarına kutsallık da atfedilmiştir. Kayseri’deki Şahruh Köprüsü’nün üzerindeki bir taşın mihrap kabul edilmesi bunun dikkat çekici örneklerinden biridir. Buradan geçen insanlar köprüyü adeta bir cami gibi kullanmış ve namazlarını burada kılmışlardır.
Kısacası taş köprüler, Anadolu’da yalnızca iki yakayı birbirine bağlayan mimari eserler değildir. Korkularımızı, inançlarımızı ve hayal gücümüzü de geçmişten bugüne taşırlar; deyimlerimizde, türkülerimizde ve masallarımızda yaşamayı sürdürürler. Belki de bir taş köprünün yanından bir daha geçtiğimizde, ona yalnızca bakmak yerine hangi hikâyeyi sakladığını da sormamız, taşlara kulak vermemiz gerekir.
Ünalan, Ö. (2025). Türk Halk Kültüründe Köprünün Yeri. Folklor Akademi Dergisi, Cilt 8, Sayı 4, 947–968.
Fatma Zehra Uğurcan – Aynur Koçak. Mitik Anlatılardan Masal ve Destanlara Köprü Sembolizmi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 2021, Cilt 14, Sayı 34, 439–451.
