Çanakkale Cephesi’nde askerlerin yaşamını tehdit eden etkenler arasında hastalıklar da önemli bir yer tutuyordu. Temiz suya erişimdeki güçlükler, yetersiz beslenme ve siperlerde temizlik imkânlarının sınırlı olması, sağlık sorunlarını ağırlaştırıyordu. Bu yazı, cephede görülen başlıca hastalıkları ve dönemin imkânlarıyla bunlara karşı alınan önlemleri ele alıyor.
Cepheye Gitmeden Önce Alınan Önlemler
Bulaşıcı hastalıkları engellemek için Osmanlı ordusunun aldığı ilk önlem, askerlerin cepheye gönderilmeden önce “tahaffuzhane” denilen yerlerde sağlık kontrollerinden geçirilmesi, aşılanması ve temizliklerinin sağlanmasıydı. Tifo, kolera ve dizanteri aşıları, cepheye yeni katılacak askerlere buralarda yapıldı.
Sıtmayla Mücadele
Çatışmaların ilerleyen dönemlerinde özellikle 15’inci Kolorduya bağlı birliklerde sıtma hastalığı yoğun şekilde görülmeye başladı. Salgını önleyebilmek için altı seyyar bakteriyoloji laboratuvarı kuruldu. Bu sırada ilaç kıtlığı da baş gösteriyordu. Askerlere tedavi için haftada iki defa birer gram kinin verilebiliyordu.
Sıtmanın kaynağı olarak atık sular, sinekler ve bataklıklar görüldüğü için özellikle Yarbay Prof. Dr. Mayer önlemler almaya çalıştı ancak başarılı olunamadı. Bataklıkları önlemek ve tatlı su kaynaklarını korumak için drenaj kuyuları açılması denendi. Bu yöntemin işe yaramadığı görüldüğünde ateş yakarak sinekleri dumanla uzaklaştırmaya çalıştılar. Bunun için çevrede hayvan gübreleri yakıldı, ardından üzerleri örtüldü.
Bütün tedbirlere rağmen 5. Orduda 116.985 sıtma vakasının 6.661’i ölümle sonuçlandı.
Tifüs ve Temizlik Önlemleri
Bitten kaynaklanan tifüs hastalığıyla mücadele için Keşan’da üç adet etüv kuruldu. Yüksek sıcaklıkla nesneleri ve kıyafetleri sterilize etmek için kullanılan bu cihazlar, temizlik uygulamalarının bir parçasıydı.
Keşan’da ayrıca bir temizleme istasyonu açıldı ve cepheye yeni gelen erlerin temizliği sağlandı. Alınan bu tedbirlerin ardından tifüs hastalığı kontrol altına alındı.
Tifo, Dizanteri ve Kolera
Erlerin imkânlar ölçüsünde aşılanması sağlandı. Tifo hastalığına yakalanan 149 erin 36’sı hayatını kaybetti.
Dizanteri ve kolera hastalıklarının tedavisinde kil de kullanıldı. Cepheye yeni gelen askerler ise aşı yoluyla korunmaya çalışıldı.
Beslenme Sorunları ve İskorbüt
5. Orduda yetersiz beslenme nedeniyle yoğun şekilde iskorbüt hastalığı görüldü. Askerlerin bol miktarda yeşil sebze ve salata tüketmesi sağlanarak hastalık kontrol altına alındı.
Cephede Sağlığı Korumak
Çanakkale Cephesi’nde askerlerin sağlığını korumak; temiz su, yeterli beslenme, kişisel temizlik, aşılama ve tedavi olanaklarının birlikte sağlanmasını gerektiriyordu. Sağlık çalışanları, dönemin güç koşullarında hastalıkların yayılmasını önlemek ve hastaları tedavi etmek için çaba gösterdi. Bu çalışmalar, cephede verilen yaşam mücadelesinin önemli bir bölümünü oluşturdu.
Kaynaklar ve Okuma Önerileri
Bu konuyla ilgili daha ayrıntılı okuma yapmak isteyenler için ilk önerim, Kemal Özbay’ın Türk Asker Hekimliği Tarihi ve Asker Hastaneleri adlı eseri. Kitabın yeni baskısı yok ancak kütüphanelerden ya da sahaflardan temin edebilirsiniz.
Bir diğer önerim ise Şaban Maraş Öymen’in 2005 yılında basılan Çanakkale Acı İlaç adlı kitabı.
Cephede ve cephe gerisinde yürütülen sağlık hizmetlerini daha ayrıntılı incelemek isteyenler, DergiPark’tan kolayca Ahmet Esenkaya’nın şu makalesine de başvurabilir:
Esenkaya, Ahmet (2011). “Çanakkale Muharebelerinde Cephede ve Cephe Dışında Sağlık Hizmetleri”. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, sayı 10–11, ss. 25–70.
