Maslow’un ihtiyaçlar piramidinin en alt bölümünde, hayatımızı devam ettirebilmek için elzem olan beslenme yer alır; bir üst bölüme çıktığınızda ise güvenlik yer alır. Peki, bir savaşın, özellikle de Çanakkale Savaşı’nın ortasında bir siperdeyseniz? Siperlerde askerler ne yer, nasıl beslenir? Bu soruların cevaplarını, Çanakkale Savaşı’na katılan askerlerin günlüklerine, hatıratlarına ve mektuplarına bakarak arayacağız.
Çanakkale Savaşı’nda Askerlerin Beslenmesine İlişkin Kaynaklar
O dönemin şartlarında okuryazarlık oranının düşük olması, mektup ve günlük gibi kaynakların kişisel nitelik taşıması ve uzun süre saklanmaması; belki de en önemli sebep olarak, yazmayı pek sevmeyen bir toplum olmamız nedeniyle bu tür kaynaklar çok değildir.
Kaybettiğimiz kaynaklar açısından Kâzım Şakir’in 1915 Gelibolu Harbi Günlüğü önemli bir örnektir. Kitap, İ. Bahtiyar İstekli tarafından bir eskicinin arabasında tesadüfen bulunmuş ve yayımlanabilmiştir.
Çanakkale’de Askerlerin Günlük Yemekleri
Kâzım Şakir’in Günlüğünde Karavana ve Yemek Şikâyetleri
Kâzım Şakir, Çanakkale Savaşı’na ihtiyat zabiti namzedi (yedek subay adayı) olarak katılmıştır. Subaylarla birlikte yemek yiyememiş, erlerin yediği yemekleri yemek zorunda kalmıştır. Bu durum, özellikle beslenme konusunda şikâyetlerine neden olmuştur. Zeytinyağlı fasulye, kara bakla ve bulgur çorbasının taburda sık sık verildiğini söyler. Bu yemeklerin de geç çıktığını; gündüz karavanasının saat 14.30’da, akşam karavanasının ise 20.30 ile 21.00 arasında verildiğini belirtir. Ayrıca subayların Bolulu bir aşçı tarafından pişirilen tatlılı, pilavlı, birkaç çeşit nefis yemek yediklerini kızgınlıkla anlatır.
Ekmekten bahsederken ekmeğin siyah ve yanık olduğunu, ancak daha sonra ekmeklerin Gelibolu’daki fırında pişirilmeye başlanmasıyla bu durumun düzeldiğini söyler.
Bir süre sonra hastalanır ve cephe gerisindeki menzil hastanesinde kalır. Burada verilen yemeklerden de bahseder; ancak yine memnun değildir. Hastanede öküz yağıyla pişirilmiş bulgur veya un çorbası, öküz söğüşü ve aynı yağla pişirilmiş pirinç lapası verildiğini söyler.
6 Aralık 1915’te Yeniköy’e gelir. Burada nefis bir Alman çorbası içtiğini, öğle yemeğinde sardalya verildiğini ve bunu sos, soğan ve salata eşliğinde yediğini anlatır. Akşam ise fasulye verilmiş ve bunu beğenmiştir. Ayrıca iaşe memurunun kişi başına ikişer kilo şeker dağıttığını söyler.
Mehmet Fasih Bey’in Günlüğünde Cephe Sofraları
47. Alay 7. Bölük Kumandan Vekili Mehmet Fasih Bey, günlüğünde her öğünde düzenli olarak yemek dağıtıldığını söyler. Yemeklerden hoşnuttur; günlüğünde “kemal-i iştahla yedik”, “güzel bir imam bayıldı” ve “güzel bir çorba” ifadelerine yer verir. Bir gün beş çeşit yemek yediklerini, yemekten sonra kahve ve nargile içtiklerini yazar. Günlüğünde söz ettiği yiyecekler arasında konserve çorbası, ekmek, hurma, peynir, üzüm, sucuk, bulgur pilavı, pırasa, pilav, mantı, lapa, ızgara köfte ve çorba vardır. Ayrıca Şam baklavası, şeker ve tahin helvası gibi tatlılardan da söz eder.
Sivaslı Sami Efendi’nin Mektubunda Günlük Tayınlar
İkdam gazetesinde 23 Haziran 1915’te yayımlanan Sivaslı Sami Efendi’nin mektubuna göre tayın ve günlük sıcak karavana gelmekte; her gün parmak üzüm, fındık, sigara ve şekerleme dağıtılmaktadır. Yine aynı kişi, hastane yemeklerinden bahseder. Hastalara ekmek, çay ve et suyuyla pişmiş çorba verildiğini; ayrıca sigara, koyun yoğurdu, ayran ve çay dağıtıldığını öğreniyoruz.
İbrahim Naci’nin Günlüğünde Askerlerin Yedikleri
Çanakkale Savaşı’na teğmen olarak katılan İbrahim Naci ise yazılarında subay ve erlerin aynı fasulye yemeğini yediğinden bahseder. Savaşın en yoğun olduğu 3 Mayıs ile 19 Haziran arasını anlatır ve katıldığı ilk çarpışmada şehit düşer. Bu dönemde yedikleri yiyecekler arasında konserve çorbası, çay, ayran, yumurta, süt, yoğurt, peksimet, bakla, pilav, iri üzüm hoşafı, pestil hoşafı, kiraz, çorba, et, peynir, papara, kuzu, yoğurtlu kabak kızartması, semizotu, ciğer yahnisi, kabak, nohut ve işkembe çorbası vardır.
Çanakkale Cephesi’nde İaşe Sıkıntısı Yaşandı mı?
Vehip Paşa’nın Askerlerin Beslenmesine İlişkin Uyarıları
Askerlerin cephede beslenmesiyle ilgili olarak Güney Cephesi Komutanı Vehip Paşa’nın Levazım Dairesi Başkanlığına yazdığı mektupta şöyle dediğini öğreniyoruz: “Askerin istihkakı olan 240 gram et yerine haftada 60 gram verilebildiğini, ekmek olarak yarısı un, yarısı toz olan peksimet kırıntıları verilebildiğini; yemek olarak bayatlamış ve kurtlanmış bakla çıkarılabildiğini; erlerimizin güç ve cesaretinin midesinde olduğunu, mideye hizmet etmek gerektiğini” belirtir.
Mühlmann’ın Gözlemlerinde Açlık ve Sıcak Yemek Sorunu
Liman von Sanders’in emir subayı Mühlmann’ın söylediklerine göre ise Türk askeri aç ve zayıflamıştı; yanakları çökmüştü. Dumanın düşman siperlerinden görünmesini istemedikleri için askere sıcak yemek verilemiyordu. Çoğunlukla lapa, koyun etiyle pişirilmiş pirinç, sebze ve birkaç parça et veriliyordu.
Sonuç: Çanakkale’de Askerlerin Beslenme Koşulları
Görüldüğü gibi cephede, ileri siperlerdeki avcı birliklerine kadar sıcak yemek ulaştırıldığını ve yemeklerin askerin günlük enerji ihtiyacını karşılayacak nitelikte ve lezzette olduğunu söyleyenlere; kişisel olarak yemek sıkıntısı çekmeyen, ancak yemekleri lezzetli bulmayanlara ve askere yeterli yemek ulaştıramadıklarını belirten komutanlara ait bilgilere rastlıyoruz. Anlaşılan o ki Çanakkale Cephesi’nde askerin beslenme ve iaşe ihtiyaçları; dönemin savaş ve lojistik imkânları, asker sayısı ve şiddetli çatışmalar düşünüldüğünde kusursuz olmamakla birlikte büyük ölçüde karşılanmıştır.
Kaynakça
Fasih, Mehmet. Kanlısırt Günlüğü: Mehmet Fasih Bey’in Çanakkale Anıları, yay. haz. Murat Çulcu, İstanbul, Denizler Kitabevi, 2006.
Çakır, Ömer. Türk Harp Edebiyatında Çanakkale Mektupları, Ankara, Akçağ Yayınları, 2009.
Mühlmann, Carl. Çanakkale Savaşı: Bir Alman Subayın Anıları, 9. bs., İstanbul, Timaş Yayınları, 2009.
Naci, İbrahim. Allahaısmarladık: Çanakkale Savaşı’nda Bir Şehidin Günlüğü, yay. haz. Lokman Erdemir ve Seyit Ahmet Sılay, İstanbul, Yeditepe Yayınevi, 2013. Şakir, Kazım. 1915 Gelibolu Harbi Günlüğü, haz. İ. Bahtiyar İstekli, İstanbul, Yeditepe Yayınları, 2015
Karakaya, M. Mutlu. “Çanakkale Savaşı’nda Askerin Yemeği Hakkında Bazı Tespitler ve Yeni Belgeler.” Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, sayı 29 (2016), 65–83. DergiPark.
İkdam, 23 Haziran 1915. Ankara Üniversitesi SBF Koleksiyonu, dijital nüsha. Ankara Üniversitesi Açık Arşiv.
