Anadolu ve Balkanların eski köprüleri yalnızca taşların, kemerlerin ve ustaların hikâyelerini anlatmaz. Bazılarının ardında, yüzyıllardır dilden dile aktarılan ürpertici efsaneler saklıdır.
Kimi zaman genç bir kız, kimi zaman iki kardeş, kimi zaman da bir annenin hayatı, tamamlanamayan bir köprünün bedeli olarak anlatılır.
Kurban Geleneği ve İnsan Kurban Etmenin Tarihsel Kökenleri
Tanrı’ya kurban verme, hemen hemen bütün dinlerde görülür. Kurban vermek için bir canlının kanı akıtılır ya da saçı denilen, yiyecek ve içecek gibi Tanrı’yı memnun edeceğine inanılan şeyler sunaklara bırakılır.
İslamiyet’te Hz. İbrahim’in oğlunu kurban etmek istemesi herkes tarafından bilinir.
Semavi dinlerin dışında Maya, Aztek, İnka ve Hitit kültürlerinde de insan kurban etme ritüelleri vardır.
İnsanların doğrudan kanları akıtılarak kurban edildiği kültürlere Maya ve Aztek uygarlıkları ile Yunan mitolojisini örnek verebiliriz. Araplarda ve Moğollarda ise kurban etme ritüeli diri diri gömülerek gerçekleştirilirdi.
Türklerde ise Göktürklerden önceki dönemlerde insan kurban etme geleneği vardı. Ölen kişiye öteki dünyada yoldaşlık etmeleri için hayvanlar ve insanlar kurban edilebiliyordu.
Zamanla bu kurban anlayışı, dinî ritüellerin sınırlarını aşarak mimari yapıların kuruluşuyla ilgili söylencelere de yansımıştır.
Mimari Yapılarda İnsan Kurban Etme Efsaneleri
Zamanla kale ve köprü gibi ihtiyaç gereği yapılan yapılarda karşılaşılan engelleri ortadan kaldırmak amacıyla kurban verme efsaneleri ve söylentileri ortaya çıktı. İnsan kurban edilirse yapıların çok daha sağlam ve dayanıklı olacağına inanıldı. Örneğin Roma şehri kurulurken Etrüsk rahiplerinin görülerine dayanarak Romulus derin bir çukur açtırmış ve içine her şeyin ilk ürününü koydurmuştur. Faustulus ile Quinctilius’un öldürülüp çukura konulması da buna dâhildir.
Benzer bir inanışın Anadolu’daki dikkat çekici örneklerinden biri, Silifke’deki Taş Köprü etrafında şekillenmiştir.
Silifke Taş Köprü Efsanesi: Temele Verilen Kurban
Anadolu’da da buna benzer bir kurban efsanesi, Mersin’in Silifke ilçesindeki Taş Köprü için anlatılır. Saim Sakaoğlu ve Ali Berat Alptekin’in derlediği bu hikâye şöyledir: Göksu Nehri üzerine bir köprü yapılmak istenir. Ustalar, çıraklar ve malzemeler hazırdır ancak deneyimli ustalara ve çalışanlara rağmen köprünün temeli oturtulamaz. Köprünün yapımı defalarca denenir, fakat başarı sağlanamaz. Bunun üzerine ak sakallı bir dede ortaya çıkar ve “Siz bu köprünün temelini atarken kurban kestiniz mi?” diye sorar.
Köprü için kurban kesilmediğinden temellerin oturmadığı söylentisi hemen yayılır. Sonunda deneyimli ustalar da ak sakallı dedeye hak verir ve aralarında anlaşırlar: Sabah su kenarına ilk gelen kişi kurban edilecektir.
Sabah suya ilk gelen kişi, ustabaşının genç kızıdır. Kimse itiraz etmez; kız, köprünün yapımı için kurban edilir. O günden sonra deli gibi akan Göksu Nehri’nin üzerinde Taş Köprü’nün çok sağlam bir şekilde yükseldiği anlatılır.
Temele kurban verme motifi yalnızca Anadolu’da değil, Balkan coğrafyasındaki köprü efsanelerinde de karşımıza çıkar.
Drina Köprüsü Efsanesi: Sütunlara Gömülen İkizler
İnsan kurban etme hikâyesi bulunan bir diğer köprü de Sokullu Mehmet Paşa tarafından Mimar Sinan’a yaptırılan Drina Köprüsü’dür. İvo Andriç’in Drina Köprüsü romanında anlatılan hikâyeye göre köprünün inşasını bir su perisi engelliyordu. Bir gün sudan bir ses duyulur ve bu ses, yapının mimarı Radi’den köprüyü tamamlayabilmek için Ostoya (Dur) ve Stoya (Kal) adlı biri erkek, diğeri kız olan ikiz kardeşleri sütunların içine gömmesini ister. Bunun üzerine kardeşler her yerde aranır, uzun uğraşlar sonunda bulunup köprüye getirilir. Ancak hesaba katılmayan bir engel vardır: çocukların annesi. Anne, doğal olarak çocuklarından ayrılmak istemez ve karşı koyar fakat bütün çabaları sonuçsuz kalır. Çocuklar duvarın içine gömülür. Mimar anneye kıyamaz ve çocuklarını emzirebilmesi için duvarda açıklıklar bırakır. Kitapta kale mazgallarına benzetilen bu açıklıklardan belirli dönemlerde beyaz, anne sütüne benzer ince bir sıvının aktığı rivayet edilir. Halkın, sütunların üzerindeki bu kalıntıları toplayıp sütü olmayan annelere sattığı anlatılır.
Drina Köprüsü anlatısındaki kurban motifi, Arta Köprüsü efsanesinde farklı kişiler ve olaylarla yeniden şekillenir.
Arta Köprüsü Efsanesi: Duvara Gömülen Kadın
İnsan kurban etme motifinin yer aldığı bir başka anlatı da Yunanistan’ın Arta kentindeki Faik Paşa Külliyesi’nin bir parçası olan Arta Köprüsü’ne aittir. Bu hikâye bir şarkı aracılığıyla anlatılır.
Şarkıda 46 duvarcı ve 60 çırağın köprüyü inşa etmeye başladığı ancak köprünün her günün sonunda yıkıldığı söylenir. Yapımda çalışanlar yıkımı görünce ağlamaya başlar. Bunu gören bir kuşun ya da kırlangıcın diğer kıyıya uçup insan sesiyle konuştuğu anlatılır. Kuş, köprünün sağlam olması için sıradan bir insanın değil, duvarcı başının karısının oraya gömülmesi gerektiğini söyler. Duvarcı başı da karısını getirir. Kadın, kocasının üzgün olduğunu görünce nedenini sorar. Ustabaşı, yüzüğünü suya düşürdüğünü söyler. Kadın yüzüğü bulmak için suya girince kocası tarafından öldürülür.
Balkanlardaki bu anlatıların benzerlerinden biri de Anadolu’da, Çeşnigir Köprüsü çevresinde yaşatılmaktadır.
Çeşnigir Köprüsü Efsanesi ve Kan Taşı Söylencesi
Anadolu Selçuklu Devleti döneminde Kızılırmak Nehri üzerinde inşa edilen Çeşnigir Köprüsü’nün efsanesinde ise dönemin sultanının sefere giderken bu noktadan geçtiği ve seferden dönene kadar burada bir köprü yapılmasını emrettiği anlatılır. Söylenceye göre köprü sekiz kez inşa edilmeye çalışılmış, ancak başarılamamıştır. Bir gece köprünün mimarı, rüyasında kızını ve oğlunu köprüye kurban ettiğini ve köprünün sağlam bir şekilde tamamlandığını görür. Mimar, iki çocuğunu da köprüye kurban eder ve onların kanına bulanmış iki taşı köprüye yerleştirir; böylece köprü tamamlanır. Günümüzde de “Kan Taşı” denilen bu taşların görülebildiği öne sürülür.
Farklı coğrafyalarda anlatılan bu efsaneler, köprülerin yalnızca mimari yapılar olmadığını gösterir.
Köprü Efsanelerinin Kültürel Mirastaki Yeri
Bazen yolumuzu kısaltmak, bazen de aşılmaz nehirleri geçmek için yaptığımız köprüler; somut mimari miras olmanın yanı sıra hikâye ve efsaneleriyle soyut kültürel mirasımızın da önemli bir parçası hâline gelmiştir.
Anadolu’dan Balkanlara uzanan bu efsanelerde dikkat çeken ortak bir özellik vardır: Tamamlanamayan köprülerin ayakta kalabilmesi için bir insanın hayatından vazgeçilmesi gerektiğine inanılması. Üstelik anlatılarda kurban olarak seçilenler çoğunlukla kadınlar ve çocuklardır.
Farklı coğrafyalarda benzer biçimlerde karşımıza çıkan bu söylenceler, insanların doğa karşısındaki çaresizliklerini, korkularını ve inançlarını anlamamız açısından önem taşır. Ancak bu hikâyelerin tarihsel olarak gerçekleşmiş olaylar değil, kuşaktan kuşağa aktarılan halk anlatıları olduğunu unutmamak gerekir.
Kaynakça
Özkan, A. A. “Anadolu ve Balkan Yapılarındaki Mimarlık Söylencelerinde İnsan Kurban Motifi.” Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları, 44, 305–325.
Çolak, F. (2006). “İnsan Kurban Etme Konulu Bir Kıbrıs Türk Efsanesi Hakkında Karşılaştırmalı Bir Araştırma.” Türklük Bilimi Araştırmaları, 19, 293–306.
Andriç, İ. Drina Köprüsü. İletişim Yayınları.
