İnsan, binlerce yıldır köprüleri sadece nehirleri ya da engelleri aşmak için değil, bilinmeyene ulaşmak için de hayal etti.
Bir köprünün başında durduğunuzu düşünün. Karşınızda uzanan köprü sizi nereye çıkaracak? Bilmiyorsunuz. Belki başka bir kıyıya, belki sevdiklerinize, belki ölümün ötesine…
Köprüler, somut anlamının dışında da mitolojilerde, hikâyelerde, metaforlarda insan için soyut birçok sembol ve anlamı karşılamıştır. Bizi bir nehirden, bir vadiden, bir uçurumdan karşıya geçirmenin çok ötesinde; diğer dünyalara, tanrılara ulaştıran araçlar olmuşlardır. Bunu yaparken bazen bir taş köprü, bazen bir ağaç dalı ya da bir şamanın davulundaki gökkuşağı olarak karşımıza çıkar köprüler.
Gökyüzüne Uzanan Köprüler: Gökkuşağı ve Hayat Ağacı
Köprüler, mitolojide insanın anlamlandıramadığı dünyadan tanrıların dünyasına geçiş olarak gökkuşağı biçimine girmişlerdir. Yunan mitolojisinde, Homeros’un İlyada’sında da tanrılar arasında habercilik yapan İris’in sembolü gökkuşağıdır. Genellikle kanatlı bir kadın olarak tasvir edilen İris, köprülerin mitolojideki sembolü olmuştur.
İris’in gökkuşağı, İskandinav mitolojisinde Bifröst adını alır. Ancak tanrıların dünyasına uzanan yollar her zaman gökkuşağından oluşmaz. Bazen kökleri yeraltına, dalları gökyüzüne uzanan bir ağaç da dünyaları birbirine bağlayabilir.
Tanrılar İskandinav mitolojisinde dünyaların katmanlarını birbirine bağlamak için Yggdrasil adında bir ağaç yaratırlar. Bu ağacın kökleri yeraltında, kutsal sularda; dallarının uçları ise gökyüzünde, tanrıların dünyasındadır. Yggdrasil de dünyalar arasındaki köprü vazifesindedir.
Yggdrasil, Türk mitolojisindeki hayat ağacına benzer. Kökleri yeraltı dünyasında, Erlik’in dünyasında; gövdesi dünyada, dalları ise gökyüzündedir. Hayat ağacı, dünyalar arasındaki bağlantıyı ve geçişi sağlayan köprüdür. Türk mitolojisinde dağlar da diğer dünyadaki ruhlara, tanrılara ulaştıran bir köprü rolü edinmiştir.
Türk mitolojisinde ayrıca Ak Yol ya da Cennet Köprüsü adıyla bilinen ve gökkuşağı şeklinde şamanların davullarında tasvirleri bulunan sembolik bir köprü de bulunur. Şaman, bu gökkuşağından diğer dünya ile iletişim kurar.
Aşkın ve Kaderin Köprüsü: Beyaz Yılan Efsanesi
Ancak köprüler her zaman tanrılara ya da ruhların dünyasına ulaşmak için kullanılmaz. Bazen iki insanın yollarının kesiştiği, kaderlerinin değiştiği yerlerdir.
Çin mitolojisinde köprü, mistik bir alan olarak dünyalar arasında ruhların geçiş yeri olarak yer alır. Beyaz bir yılan, ölümsüzlüğü ararken insan olmanın yolunu bulur ve bir kadına dönüşür. Bir köprünün üzerinde bir adamla karşılaşır ve birbirlerine âşık olurlar. Tabii ki hikâye mutlu sonla bitmez. Bir rahip genç kadının sırrını keşfeder, âşıklar ayrılmak zorunda kalırlar.
Öte Dünyanın Eşiğindeki Köprüler
Budizm inancında, Hsuan-Tsang’ın hikâyesinde de bir geçiş sembolü olarak köprü kullanılır ancak bu, ağaçtan bir köprüdür. Hikâyenin kahramanı bu köprüden geçerek cennete kavuşur.
Öte dünyanın eşiği olan köprüler, bir ağaç olarak, gökkuşağı olarak bazen de kıldan ince ve kılıçtan keskin hâle bürünebiliyorlar.
Altay bölgesinin destanı Er Samır’da kahramanın geçmesi gereken yol, Toybodım Nehri üzerindeki at kılından köprüdür. Köprüye bir bilinç de verilmiştir; üzerinden geçmesini istemediği birisi olduğunda şekil değiştirip geçişi engelleyebilir. Kahramanımız ise köprüyü ikna etmek için ak bez bağlar ve ak süt ile saçıda bulunarak köprüden geçer.
Ölümden Sonraki Yolculuk: Çinvat, Sırat ve Kantara
Köprüler, diğer dünyaya açılan geçitler olarak İran-Pers mitolojisinde Çinvat Köprüsü şeklindedir. Bu köprüden ölen kişinin ruhu geçmelidir. Eğer kişi iyi bir insan ise köprünün başında güzel bir kadın belirir ve ruhu karşıya geçirir. Kişi yaşamında kötü bir insan olarak yaşamışsa bu sefer köprünün başında çok çirkin bir kadın belirir ve köprünün üzerinden geçirmek yerine insanı cehenneme yollamak için köprüden aşağıya atar.
İslamiyet’te ise Sırat Köprüsü vardır. Yine bu köprünün üzerinden kişi, dünyada yaşadığı hayata bağlı olarak rahatça geçer ya da geçemez. Ayrıca Sırat Köprüsü’nün de kıldan ince ve kılıçtan keskin olduğu söylenir.
Tasavvufta köprünün adı Kantara’dır. Dünyadan cennete geçişi sağlar. Bir farkı vardır: Kantara bu dünyanın kendisidir; geçişi oldukça uzun ve zordur. İnsani zevklerden uzaklaştıkça bu köprünün üzerindeki yol da kolaylaşır.
İnançlarımız, öldükten sonraki yaşama dair umutlarımız ve temennilerimiz, köprüleri somut varlıklarının dışına çıkararak bizi adeta daha iyisini umut ettiğimiz diğer dünyalara taşır. Belki de bu yüzden görevi bizi bir kıyıdan diğerine geçirmek olan köprülere bu kadar anlam yükledik.
Sadece aşağıya düşmeden karşıya geçebilmek…
Kaynakça
Ögel, B. (1995). Türk Mitolojisi II. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Uğurcan, F. Z. ve Koçak, A. (2021). Mitik anlatılardan masal ve destanlara köprü sembolizmi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 14(34), 439–451. https://doi.org/10.12981/mahder.898710
harika olmuş tarihi buradan öğrenmek aşırı keyifli, açıkcası çok beğendim.
Çok Teşekkürler