Kaplumbağalara Bakışımı Değiştiren Bir Görüntü
Birçok insan evinde kaplumbağa besler ama ben onları hiçbir zaman sevimli bulmadım.
Zihnimde canlandırdığım kaplumbağa imajı yavaş, uyuşuk, belki biraz da azimli bir canlı olduğuydu. Yarışta tavşan gibi hızlı bir hayvanı geçtiği için azmi ekledim. Aslında bu hayvanlar hakkında çok da düşünmemiştim, bir su kaplumbağasının ayağına taş bağlanıp ölümüne sebep olunduğunu gösteren bir videoya kadar.
Ardından sorular sıralanmaya başladı: Kaplumbağaları insanlar ne tür semboller olarak görmüşlerdi? Mitolojide kaplumbağanın rolü neydi? Türk kültüründe kaplumbağanın yeri neydi?
Kaplumbağanın Özellikleri ve Sembolik Anlamları
Araştırmaya başlayınca bu canlının bilmediğim ne kadar çok özelliği olduğunu öğrendim. Fiziksel özellikleriyle başlayalım. Her türlü olumsuz doğa koşullarına dayanabiliyorlar; bu yüzden de günümüze kadar ulaşan en eski canlılardan biriymiş. Uzun süre açlığa, susuzluğa dayanabiliyor ve bazı türlerde 60 ile 130 yıl yaşayabiliyorlar, çok iyi koku alıyor, güçlü bir hafızaya sahip oluyorlar ve yaşadıkları bölgeyi kolay kolay terk etmiyorlarmış. Keskin gözlere sahipler ve —umarım bir gün tecrübe etmeyiz— tehlike anında kötü kokulu bir idrar yaparlarmış. Savunma taktikleri hepimiz için malum: kabuğuna çekilmek. Mecaz anlamının dışında gerçekte de “kabuğuna çekilmek” oldukça faydalı olmalı bu kadar uzun yaşayabildiklerine göre.
Dünya Mitolojilerinde Kaplumbağa Neyi Simgeler?
Mayalar mitolojilerinde kendileri için kutsal olan mısır bitkisini kaplumbağalara bağlamışlardır. İnançlarına göre Mısır Tanrısı bir kaplumbağanın çatlak kabuğundan ortaya çıkmıştır.
Aztekler ise bu canlıyı dünya ile özdeşleştirmiştir.
Japon mitolojisinde kaplumbağa dünyanın bir dağı olarak görülür ve uzun ömür, serveti temsil ederken mutluluk ve uzun yaşam tanrısı Jurojin ile sembolize edilir.
Çin mitolojisinde ise kaplumbağalar uzun yaşamın simgesi olarak algılanmışlardır. Çin’de kaplumbağalar ejderha kaplumbağası şeklinde tasvir edilmiş, cesareti, kararlılığı, doğurganlığı temsil eden bir mitolojik karakter olmuştur. Ayrıca Çinliler bazı dinî ayin ve ritüellerinde kaplumbağaların kabuklarını kullanmışlardır. Kabukların üzerine bazı yazılar yazmışlar ve ateşe atmışlar, sıcaktan çatlayan kabuklara bakarak geleceği öngörmüşlerdir.
Mısır’da ise yapılan kazılarda kaplumbağa biçimli muskalar ve tarih öncesi döneme ait kaplumbağa şeklinde makyaj paletleri bulunmuştur. Kaplumbağa figürleri sağlığı ve yaşamı korumak için kullanılan muskalarda yer almıştır. Ancak Mısır inancındaki yeri çelişkilidir: Güneş tanrısı Ra’nın düşmanı sayılmış, Ölüler Kitabı’ndaki bir bölümde “Ra yaşasın, kaplumbağa ölsün” denmiştir. Yani Mısırlılar için kaplumbağa hem koruyucu hem de uzak durulması gereken bir canlıdır.
Şayen (Cheyenne) halkının inancında Tanrı Maheo suyun dibindeki çamuru kaplumbağanın üzerine yığmış ve dünyayı yaratmış, bu yüzden de bu halk kaplumbağaya Büyükanne adını vermiştir. Farklı kabilelerde de buna benzer inanışlar oluşmuştur. Bazı Kuzey Amerika yerli halklarına göre de dünyayı dört kaplumbağa sırtlarında taşımaktadır. Ayrıca bazı kabileler bebeklerin göbek kordonlarını kaplumbağa şeklini verdikleri muskaların içinde saklarlar ve bunu bebeğin üzerinde bulundururlar. Böylece bebekle anne birbirlerinden uzaklaşsa bile bu muska ile bağları kopmaz ve bebek korunur.
Yunan mitolojisinde Hermes bir müzik aleti olan liri icat eder. Bu aleti yapmak için Hermes bir kaplumbağanın kabuğuna inek bağırsağı geçirerek yapar ve Apollon’a hediye eder.
Apollon ise bir kralın kızı Dryope’ye âşık olur, kıza yaklaşabilmek için bir kaplumbağa kılığına girer.
Bir yerde hayat kaplumbağanın kabuğundan doğarken başka bir yerde, başka bir kültürde kaplumbağa dünyanın kendisi oluveriyor.
Türk Kültüründe Kaplumbağa: Uzun Ömür ve Korunma
Peki, bizim kültürümüzde kaplumbağa yalnızca yavaşlığıyla mı anılmış? İnançlara ve anlatılara baktığımızda karşımıza çok daha fazlası çıkıyor.
Uzun süre yaşadıkları için Kazak Türkleri yeni doğan bebeklerin beşikleri üzerine kaplumbağa figürlü objeler takıyorlar. Bebeğin kıyafetlerine de kaplumbağa figürlü nakışlar işliyorlar. Amaç, bebek uzun ömürlü olsun.
Kaplumbağalar çoğunlukla kışın uyuyup baharda kış uykusundan uyanıyorlar, bu yüzden de baharın, yeniden doğuşun, dirilişin simgesi sayılıyor.
Hareketlerinin çok yavaş ve temkinli olmasıyla da sabrın, kararlılığın, temkinli olmanın da sembolüdürler.
Kaplumbağalar, sürüngenler arasında en sakin, zararsız ve uysal hayvanlardan biri olarak kabul edildikleri için huzurun, barışın ve hoşgörünün de simgesi olmuşlardır.
Yaratılış Anlatılarında Dünyayı Taşıyan Kaplumbağa
Altay bölgesindeki Türklerin inancına göre Tanrı dünyayı yaratırken kaplumbağayı dünyanın merkezine yerleştirdi. Balıklar da kaplumbağanın yardımcıları olarak yaratıldı.
Saha Türklerinin anlatısında ise Otşirvani dünyayı yaratıyor, arkadaşı Çağan Şukiti ile dünyaya iniyorlar ve bir kaplumbağa görüyorlar. Otşirvani kaplumbağayı ters çevirip arkadaşından suya dalmasını ve eline ne gelirse sudan çıkarmasını istiyor. Birkaç denemeden sonra Çağan Şukiti bir parça çamuru sudan çıkartıyor. Bu çamuru kaplumbağanın üzerine koyuyorlar. Kaplumbağanın üzerinde kara parçası bu çamurdan büyümeye başlıyor ve iki arkadaş bu kara parçasının üzerinde uykuya dalıyorlar. Adı Şulmus olan şeytan da bunu görüyor, “Onları nasıl rahatsız ederim?” diye düşünüyor ve onları boğmaya çalışıyor. Ancak kaplumbağanın üzerindeki kara parçası hızla büyüyerek iki arkadaşı koruyor.
Hikâyede de görüldüğü gibi kaplumbağanın alt tarafındaki kabuğu yeryüzünü, üst tarafındaki kabuğu gökyüzünün simgesi olarak kabul edilmiş. Takımyıldızlarını temsil eden astrolojik simge hayvanlardan biri olmuştur. Dört ayağı mevsimlere benzetilmiş, sol gözü güneşi, sağ gözü ayı temsil etmiştir.
Kaplumbağalar Orta Asya’da ruhların yeryüzüyle aralarındaki köprü olmuş; kaplumbağaların ruhlarla irtibat hâlinde olduğuna inanılmıştır. Öldükten sonra ruhun rahat bir biçimde öteki dünyaya gitmesi için mezarlarda tasvir edilmiştir.
Kalmukların inancına göre ise güneş dünyadaki her şeyi yakıp yok ettiğinde kaplumbağa sıcaktan etkilenip ters dönecek ve dünya yok olacak.
Moğolistan, Kırgızistan ve Altay’da Türkler ve Moğollar kaplumbağa ve yılanın hem karada hem de suda yaşamasından dolayı gizemli güçler taşıdıklarına inanmışlar ve onları kutsal saymışlardır. Ayrıca yılan ve kaplumbağanın kardeş olduğuna inanmışlardır.
Türk kültür ve inançlarına göre kutsallık atfedilen hayvanlar zorunluluk olmadıkça öldürülmez. Birçok bölgede kaplumbağa kanı bazı hastalıklarda tedavi edici olarak görülmüş, hayvan öldürülmek zorunda kalınacağı için yaşadıkları yerlerdeki ileri gelen kişilerden izin alarak hayvanı öldürüp tedavide kullanmışlardır. Eğer hayvan kendisi ölmüşse bile çöpe atılmaz, ortalık yerde ölüsü bırakılmaz.
Kabukları da kutsal sayıldığı için evlerin kapılarına ya da insanlar için önemli yerlere asılır. Kaplumbağaların kabukları şamanlar tarafından çeşitli ritüellerde de kullanılmıştır.
O videoyu izlediğimde zararsız, sakin bir hayvanın ölümünü görmüştüm; bugün baktığımda binlerce yıllık bir sembolün de onunla birlikte yok olduğunu görüyorum. İster tosbik ister tosbağa ister kaplumbağa dediğimiz bu hayvan, sert kabuklarına rağmen ona önemli semboller ve anlamlar yüklediğimiz bir canlı olmuştur. Uzun ömrü ve dayanıklılığıyla kim bilir, belki dünyamızda insanoğlundan daha çok yaşar.
Kaynakça
Şimşek, Esma (2016). “Türk Kültüründe, Kaplumbağalarla İlgili Efsaneler Üzerine Bir Değerlendirme.” AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 4(10), 51–63.
Aksoy, Elif (2022). “Kaplumbağa Figürünün Mitolojik Olarak İncelenmesi ve Anadolu Dokumalarında Kullanımı.” Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 55.
Baykuzu, Tilla Deniz ve Balcı, Tuğba Gökçe (2023). “Eski Çin ve Bozkır Yazıtlarındaki Ejderha, Kaplumbağa ve Arslan Tasvirleri Üzerine.” Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 23(1).
University College London, Digital Egypt for Universities. “Turtles.” https://www.ucl.ac.uk/museums-static/digitalegypt/religion/turtles.html (Erişim: 19 Ekim 2026).
