Kaplumbağanın Türkçedeki İzleri
Kelime anlamı olarak, TDK ‘ye göre, çok sert ve kemiksi kabuk içinde yaşayan, ağır hareket eden dört ayaklı, sürüngen hayvanımızdır kaplumbağalar.
Bu sağlam yapılı hayvanın adı eski Türkçede “gaplu bağa” olarak geçer. Sonradan araya -m- sesi türemiştir.
Orhun yazıtlarında “baga” şeklinde bir ünvan olarak karşımıza çıkar. Uygurcada ise “baga” ve “müyüz baga” biçimlerinde kullanılmıştır.
Kaşgarlı Mahmut ise kaplumbağa için, “münüz baga” tanımını kaplumbağa için kullanmış, dişi kaplumbağa için de “inigek” kelimesini kullanmıştır.
Eski Anadolu Türkçesinde gaplubaga, Osmanlıcada gaplı baga, buga şeklinde kullanılmıştır.
Türkiye Türkçesi ağızlarında ise kaplumbağa kelimesinin bağa, bağarcıg, tosba, tosbağ, toslumbağı, tekneli bağa, küsü, kemikli kurbağa, gaplıgurba, gaburçaglı bağa gibi kullanımları vardır.
Kültürümüzde, folklorumuzda sadece kendi kabuğunu taşımayan koca dünyayı taşıdığına inandığımız, yazıtlarımızı bile onun sırtına emanet ettiğimiz bu canlı Türk halkının bazı bölgelerinde ve topluluklarında uğur getiren, şifa veren bir sembolken, bazı bölge ve topluluklarda uğursuz ve hastalık saçan, açgözlü ve hilekarlığı temsil eden bir sembole de dönüşmüştür.
Halk edebiyatının önemli bir bölümü olan efsanelerde ise kaplumbağaların eskiden insan olduğu söylencesi hâkimdir.
Hile ve Açgözlülüğün Cezası
Tunceli’nin Mazgirt ilçesinde tosbağa adıyla bilinen efsanede, Hıdır Aleyhisselam, zengin bir kişiden belirli miktarda arpa ve darı alır. Eve gelip tekrar ölçtüğünde aldıklarının eksik olduğunu fark eder. “Allah’tan öyle bir dileğim var ki, o ölçek senin üzerine kapana, içinde kalasın,” der. Bunun üzerine hilekâr kişi kaplumbağaya dönüşür.
Bu hikâyenin farklı versiyonları Mardin, Gaziantep, Muğla, Yozgat, Özbekistan, Kırgızistan, Kazakistan, Karakalpak Türkleri arasında da anlatılır. Hikâyelerde kişiler ve coğrafyalar farklı olsa da ortak özellik olarak kul hakkı yeme, satıcının malını eksik tartması, ölçüde hile yapması vardır. Kul hakkı yemenin kötülüğü bu hikayelerle anlatılmaya çalışılmıştır.
Cimrilik ve Paylaşma Üzerine Efsaneler
Isparta’da anlatılan bir kaplumbağa efsanesi ise şöyledir: Genç bir kadın ekmek yaparken yanına bir dilenci kadın gelir ve ekmek ister. Kadın da ekmek vermeyince dilenci, “Senidini, oklavanı altına al, tekneni üstüne al, takırda yürü,” der ve genç kadın bir kaplumbağaya dönüşür. Aynı efsane Adana ve Mersin’de de anlatılmaktadır.
Elazığ’da anlatılan ve bu efsanenin biraz değişik versiyonu olan hikâyede, bu kez dilenci yerine bir hamile kadın vardır. Ekmek kokusunu duyan hamile bir kadın ekmek yapan kişiden ekmek ister ama verilmez. Bunun üzerine hamile kadın: “Altın saç üstün taş olsun,” der. Cimri kadın bir kaplumbağaya dönüşür.
Türkmenistan’da anlatılan efsanede ise kışın yiyeceği biten bir adam komşusundan ödünç buğday alır. Uzun süre sonra buğdayı daha küçük bir kapta geri verir. Bu durum komşunun hiç hoşuna gitmez ve kaplumbağaya dönüşmesi için dua eder. Cimri adamın üzerine büyük kap, altına da küçük kap yapışır, dört ayağı çıkar ve kaplumbağaya dönüşür.
Efsanelerde cimrilik yapan insanların kaplumbağaya dönüşmesinin yanında Karaçay Türklerinin hikâyesinde bu sefer ekmekler kaplumbağaya dönüşür. Taşmaka adıyla bilinen efsanede cimrilik yaparak ekmeğini başkalarıyla paylaşmayan kadının yaptığı ekmekler kaplumbağaya dönüşmüştür.
Komşuluk İlişkilerinde Kaplumbağa
Komşuluk ilişkileri de Türk kültüründe önemli bir unsurdur. Elbette kaplumbağa hikâyelerimizde de komşuluğun izlerine rastlarız.
Efsaneye göre bir gün bir kişi komşusuna iki tabak yemek götürür. Aradan uzun süre geçer ama tabaklar geri gelmez. Nihayet tabaklar geri getirildiğinde boş olarak teslim edilir. Tabakların sahibi sinirlenir ve “Aldığın tabaklar üstünde ve altında döşek olup kalsın.” der. Bunun üzerine tabakları boş getiren komşu kaplumbağaya dönüşür.
Anadolu’da sık kullanılan efsane karakterlerinden birisi de Hz. Hızır’dır. Hikâyede Hz. Hızır bir fırıncıdan ekmek ister ve fırıncı ekmek vermez. Hz. Hızır beddua eder. Un çuvalları fırıncının sırtına geçer ve fırıncı kaplumbağaya dönüşür.
Büyüklere Saygı ve Dönüşüm Efsaneleri
Anne babaya ve büyüklere saygı da kültürümüzün önemli değerlerindendir. Bu değerlere aykırı davranışların kaplumbağaya dönüşerek cezalandırıldığı efsanelerimiz de vardır.
Kazan’da anlatılan efsanede üç kızı olan bir anne, hepsini evlendirmiştir ve kızları kendisinden uzakta yaşamaktadır. Anne hastalanıp yataklara düşünce sığırcık kuşuyla kızlarına haber göndererek onlardan yardım ister. Sığırcık kuşu önce büyük kıza gider. Kız, işi olduğunu ve önündeki leğenleri temizlemesi gerektiğini söyler. Kuş çok sinirlenir. “Öyleyse ömür boyu bu iki leğenden ayrılma.” der ve kız kaplumbağaya dönüşür.
Halk efsaneleri kimi zaman güldürmek, eğlendirmek, kimi zaman bilgi vermek, kimi zaman da çıkarılacak bir ders için anlatılagelmiş muhteşem hikâyelerimizdir.
İster bu efsanelerden bir ders çıkaralım ya da sadece belki bir çocuğa anlatmak için zihnimizde bir yere kaydedelim, Türk insanının inanılmaz hayal gücünü, yüzyıllardır süregelen doğayla uyumunun kültüre yansımalarını görüyoruz.
Kim bilir belki kaplumbağalara karşı bakışımız da değişmiştir.
Kaynakça
Başak Perçin Bostan, 2024, Türk Dillerinde Sürüngen Adları, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), sayı 41, 215-240
Şimşek, Esma (2016). “Türk Kültüründe Kaplumbağalarla İlgili Efsaneler Üzerine Bir Değerlendirme.” AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, Sayı 10, ss. 51–63.
