Bir kaplumbağanın sırtında bir kağanın hatırasını taşıdığını, bir masalda gevezeliğinin kurbanı olduğunu, bir ressamın tablosunda toplumun aynasına dönüşebileceğini hiç düşündünüz mü?
Gelin, kaplumbağaların yavaş yavaş ilerleyen ayak izlerini tarihin ve kültürün içinde takip edelim.
Türk Yazıtlarında Kaplumbağa
Uzun ömürleri ve dayanıklı kabuklarıyla tanıdığımız kaplumbağalar, eski çağlardan beri kalıcılığın ve uzun yaşamın simgesi olmuştur. Çin kültüründe de uğur ve uzun ömürle ilişkilendirilen bu canlılar, Çin ve Türk anıt geleneğinde yazıtların uzun yıllar ayakta kalması umuduyla taş kaidelere işlenmiştir.
Bilinen ilk kaplumbağa kaideli Türk yazıtı, Bugut Yazıtı’dır. Bu yazıt, Göktürk kağanı Taspar Kağan tarafından yaptırılmıştır ve 580–581 yıllarına aittir. Diğer Türk yazıtlarından farkı, üçüncü bir kişinin ağzından yazılmış olmasıdır.
Bir diğer kaplumbağa kaideli yazıt ise Kül Tigin Yazıtı’dır. Kaplumbağa kaidesi 70 santimetre yüksekliğindedir ancak kırıldığı için yazıt bugün dikdörtgen bir taş üzerinde durmaktadır.
Bilge Kağan Yazıtı da yine bir kaplumbağanın üzerinde yıllara meydan okumuştur.
Uygur döneminde Moyen Çor adına dikilen Terhin-Taryat Yazıtı da yine bir kaplumbağanın üzerinde yükselmiştir.
Halı ve Kilimlerde Kaplumbağa Motifleri
Kaplumbağalar yalnızca kağanların hatırasını taşıyan taşlarda kalmamış, dokumaların ilmekleri arasında da kendilerine yer bulmuşlar.
Bugün bile kaplumbağa motiflerinin dokunduğu kilimlere Aydın, Isparta, Afyon civarlarında rastlanabiliyor. Bu desenlerde dokunan kilimlere de Gangıllı kilimler deniliyor.
Yine Kars, Erzurum ve Van yörelerinde de kaplumbağa motifli halılar günümüzde de dokunuyor.
MÖ 1. yüzyıla ait olan Noin Ula kurganlarında, mezar duvarına asılmış yün bir kumaş üzerinde yine bizim kaplumbağamız tasvir edilmiştir. Üstelik bu tasvirde suyun içerisinde bitkiler ve balıklar ile birliktedir.
Edebiyatta Kaplumbağa: Kelile ve Dimne
Kaplumbağaların karşımıza çıktığı bir başka alan ise edebiyat. Beydaba’ya atfedilen, Aydınoğlu Umur Bey’in Türkçeye tercüme ettirdiği Kelile ve Dimne, Millî Eğitim Bakanlığının 100 Temel Eser listesinde de yer almıştır.
Hikâyede iki ördekle birlikte yaşayan bir kaplumbağa vardır. Ördekler başka bir göle göç etmek isterler ancak arkadaşları kaplumbağa da onlarla gelmek ister. Düşünürler, taşınırlar ve çözümü bir dal parçasında bulurlar. İki ördek dal parçasının uçlarından gagalarıyla tutacak ve kaplumbağa da ağzıyla dala tutunacak, böylece hep beraber yolculuk edebilecekler. Ne var ki geveze kaplumbağamız, onunla dalga geçen insanlara cevap vermek için tutunduğu dal parçasını bırakıp konuşmak ister. Sonuç olarak yere düşer.
Genellikle sakinliği ve ihtiyatlı oluşuyla tanıdığımız kaplumbağa, bu hikâyede geveze bir kahraman olarak karşımıza çıkıyor.
Osman Hamdi Bey ve Kaplumbağa Terbiyecisi
Gelelim çoğumuzun çok iyi bildiği o kaplumbağalı meşhur tabloya, Osman Hamdi Bey’in Kaplumbağa Terbiyecisi tablosuna.
Osman Hamdi Bey, Paris’te hukuk eğitimi alıyor ve orada ressam Gérôme ile tanışıp ondan resim dersleri alıyor. Ülkesine döndükten sonra da Osmanlı Devleti’nin ilk resmî sanat okulu olan Sanayi-i Nefise Mektebini kuruyor. (Bugünkü adıyla Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.)
Bununla da yetinmeyen Osman Hamdi Bey, arkeolojik kazılar yapmış, tarihî eserlerin yurt dışına kaçırılmasını engellemek için arkeoloji müzesi açmıştır.
Tabloda bize arkasını dönmüş yaşlı bir adam, ellerini arkasına kavuşturmuş ve bir üflemeli müzik aleti tutuyor. Önünde üç adet yaprak yiyen kaplumbağaya bakıyor. Arkasında da iki kaplumbağa yavaş adımlarla tablonun dışına doğru hareket ediyorlar.
Osman Hamdi Bey’in bu tabloda, geri kalmış bir toplumu uygarlaştırmaya çalışan bir aydını tasvir ettiği yönünde yorumlar bulunmaktadır.
Lale Devri’nde Kaplumbağalar
Peki kaplumbağaları eğlencelerin içinde hayal edebiliyor musunuz? Lale Devri’nde, Lale Çırağanı denilen bir eğlence türü ortaya çıkmış. Kaplumbağaların kabuklarının üzerine mumlar konuluyor ve lale bahçelerinin içine salınıyorlarmış. Daha çok toplumda bir yozlaşma olarak görülen bu eğlenceler birçok yazar tarafından da tasvir edilmişse de ilk olarak Tarih-i Cevdet’te dile getirilmiştir.
Bugün Kaplumbağalar Bizim İçin Ne Anlatıyor?
Yavaş ve emin adımlarla ilerleyen kaplumbağalar, hekimlikten hikâyelere, sanattan eğlencelere kadar hayatımızın hemen hemen her alanında kendilerine yer bulmuşlar. Bir dönem ölümsüzlük atfettiğimiz tosbağalar, bir dönem eğitilmesi gereken bir karakter, bir dönem ise sadece bir eğlence aracı olmuşlar.
Hiç düşündünüz mü? Bugün bizim için kaplumbağanın anlamı ne?
Kaynakça
Aksoy, E. (2022). Kaplumbağa figürünün mitolojik olarak incelenmesi ve Anadolu dokumalarında kullanımı. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (55), 56–72. https://doi.org/10.53568/yyusbed.1111578
Balcı, T. G. ve Baykuzu, T. D. (2023). Eski Çin ve bozkır yazıtlarındaki ejderha, kaplumbağa ve arslan tasvirleri üzerine. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 23(1), 1–24. https://doi.org/10.32449/egetdid.1243466
Orak, K. ve Berköz, M. (2013). Kelile ve Dimne tercümeleri ve kitlelerin eğitimindeki rolü. Türkiyat Mecmuası, 23(2), 207–232.
Uzun, B. ve Akengin, G. (2024). Kaplumbağa Terbiyecisi tablosunda kaplumbağa alegorisi. Akademik Sanat, (22), 31–41.
Kunpar, Ö. (2018). Lale Çırağanı nedir? Lale Devri’nde Osmanlı Devleti ve Nevşehir (ss. 699–730). Kömen Yayınları.
